Ble mae’r ugain mlynedd diwethaf wedi mynd?

gan Angharad Evans, Golygydd y Gymraeg

MAE’N gyd‐ddigwyddiad rhyfeddolbod ymdrechion yn parhau iddileu Covid‐19 yn cyd‐fynd gyda 20 mlynedd ers iglwy’r traed a’r genau chwalu a dinistrio amaethyddiaeth yn 2001 gan adaelcreithiau ar amaethyddiaeth Cymru a fydd yn para oes.

Er mwyn nodi’r achlysur, mae CornelClecs wedicaelcyfle iholiiArwyn Owen, cyn Cyfarwyddwr PolisiUAC, ac Alan Gardner, Cadeirydd Pwylgor Da Byw, Gwlân a Marchnadoedd yr Undeb yn 2001 am eihatgofion personolnhw o’r cyfnod:

Arwyn Owen

Ble mae’r ugain mlynedd diwethaf wedimynd, yw’r hyn sydd ar feddwllawer wrth inniedrych yn ôli’r flwyddyn 2001 a chofio effaith drychinebus clefyd y traed a’r genau ar fywyd yng Nghymru. Mae lawer o’r emosiynau yr oedd poblyn teimlo bryd hynny wediailgorddiyn ein meddyliau wrth iCovid ddod â bywyd bob dydd istop yn 2020. Yn y ddau achos, mae bywoliaethau wedi’u dinistrio ac mae poblwedibyw mewn ofn o’r gelyn anweledig, heb wybod pryd neu sut y byddai’n taro nesaf.

I mi, rhan anoddaf fy swydd yn 2001 oedd bod yn dyst ibobla oedd wedi gwneud popeth o fewn eu galu igadw traed a’r genau alan o’u diadeloedd a’u buchesi, ac yna’n gorfod delio gydag achos a’iganlyniadau. Mae’n hawdd edrych yn ôla mesur yr effaith yn nhermau ystadegau noeth. Y tu ôlibob achos, roedd yna deulu ffermio; y tu ôlifanylion amrwd anifeiliaid a laddwyd, roedd blynyddoedd lawer o fridio manwla gofalus; a thu hwnt ieffaith uniongyrcholy clefyd, roedd lawer o gwestiynau am y dyfodol.

Yn amliawn, roedd yr effaith ar y gymuned ehangach yn laigweladwy ond yr un mor ddifrifol. Felyn 2020, cafodd sioeau eu canslo, prin oedd y digwyddiadau cymdeithasolac roedd unigedd, er yn dda ar gyfer rheoliclefydau, yn achosi dioddefaint gwirioneddolilawer.

Er gwaethaf yr atgofion hyn, rwy’n amlyn meddwlbod traed a’r genau wedi dod â’r gorau alan o bobl. Gwnaethpwyd camgymeriadau, fely bydd bob amser yn digwydd ond yn fy marn iroedd pawb yn rhoio’u gorau idrechu’r gelyn anweledig hwn. Rwy’n amlyn ystyried bod y Llywydd ar y pryd Bob Parry, a chadeiryddion pwylgorau felAlan Gardener a Derek Morgan wediennil rhinweddau goruwchddynol. Roedd cymaint o gyfarfodydd le’r oedd yn rhaid ini fod yn bresennolac yn gorfod ymateb igymaint o achosion. A bod yn deg, roedd hyn hefyd yn wir am weision sifilac roedd tensiynau’r amser yn amlyn cuddio’r gwir ymdrech gan lawer o unigolion.

Yn y pen draw, mae poblyn wydn iawn ac mae hyn yn arbennig o wir am gymunedau gwledig. Rydyn ni’n cofio 2001, ond rydym wedisymud ymlaen, ar ôl dysgu’r gwersia ddaeth i’r amlwg. Gobeithio y bydd yr un peth yn wir am 2020.

Alan Gardner

Fy atgofion cyntaf felCadeirydd y Pwylgor Da Byw, Gwlân a Marchnadoedd oedd y sgyrsiau ffôn gyda’r adran bolisiyn y brif swyddfa, gydag Arwyn Owen a Siôn Aron yn bennaf. Roedd cyflymder ledaeniad y clefyd yn syfrdanol, ac, yn ddiweddarach, middaeth i’r amlwg eifod wedihen ennileiblwyf ym Mhrydain cyn iddo gaeleiganfod. Gan fod gen iddiadelsylweddolo ddefaid ar fin wyna yn ystod y mis canlynol, cadwodd Arwyn a Siôn y galwadau i’r leiafswm ond rwy’n cofio cymryd mwy o ddiddordeb personolgyda’r trafodaethau a’r lobïo ynghylch yr angen am ddifa les.

Roedd miloedd o ddefaid yn gaeth iffwrdd ar dir gaeafu neu dewhau, erbyn y cyntaf o Ebrilroedd hi’n amser i’n wyn benyw iddod adref. Wythnos yn ddiweddarach roeddent yn parhau ifod yn Swydd Amwythig ac mewn gwirionedd, nid oeddwn am weld nhw’n dychwelyd rhag ofn y byddai’r clwy’n

dod iSir y Fflint, a oedd yn rhydd o’r clefyd, ac eithrio ambell i achos ynysig o ddifa cyffiniol. Yn union fely cytunwyd ar y telerau ar gyfer difa les, cefais alwad yn dweud fod traed a’r genau wedi’u cadarnhau mewn moch ar y fferm le’r oedd fy nefaid, a’u bod igaeleu ladd y diwrnod canlynol. Ni fydd byth modd anghofio’r teimlad erchylhwnnw. Rwy’n falch iawn nad oedd rhaid ifidystio gweld y defaid, a oedd yn drwm o ŵyn yn cael eu ladd ar y fferm.

Mewn ymgais idawelu’r lobio gwledig, sefydlodd Llywodraeth San Steffan gyfarfodydd rhanddeiliaid rheolaidd, gofynnwyd imigynrychioliUAC. Gweithiais yn agos gyda Derek Morgan, Cadeirydd y Pwylgor Tir Mynydd, a byddaiun ohonom felarfer yn teithio i Lundain igyflwyno safbwynt Cymru.

Roedd pob sefydliad gwledig y galech chifeddwlamdano yn y cyfarfodydd hyn, byddwn i’n caelsesiwn friffio gan Aberystwyth ar y daith trên felbod y ffeithiau’n barod iddylanwadu ar ba bynnag weinidog y cyflwynwyd iniar y diwrnod penodolhwnnw. Byddai’r Prif Filfeddyg ac uwch weision sifilhefyd yn bresennol.

I ddechrau, roedd yn anodd, ac yn ymddangos bod yr apeliadau ilacio cyfyngiadau symud am resymau les ac ariannolyn caeleu hanwybyddu. Roedd yr ymdeimlad o anghrediniaeth yn y lywodraeth at y graddau yr oedd da byw fferm yn symud o amgylch y wlad yn amlwg ac o’r herwydd yn beio am y ledaeniad cyflym. Fodd bynnag, gwnaethom ddyfalbarhau ac yn y pen draw cyflawnwyd consesiynau a oedd yn ychydig mwy dymunolwrth adrodd nôl.

Niofynnais erioed aihap a damwain yr anfonodd UAC ffermwyr go iawn, a heblaw am NFU yr Alban a anfonodd eu cadeirydd Da Byw hefyd, roedd y sefydliadau erailyn caeleu cynrychioliiraddau helaeth gan swyddogion swyddfa.

Datblygodd ychydig o deyrngarwch rhwng UAC a SNFU, ac yn gyffredinolroeddem yn atgyfnerthusafbwyntiaueingilyddacoherwyddeinbodynffermwyr,ynmedrusiaradgyda mwyoargyhoeddiadacangerdd.Daethynamlwg,wrthi’rcyfarfodyddbarhautrwy’rhaf,bod ychydig mwy o ffermwyr wediymddangos o amgylch y bwrdd yn Whitehal.

Roedd ffermio ym mhob bwletin newyddion o’r 20fed o Chwefror am yr holresymau anghywir. Gobeithio na fyddwn byth yn profieidebyg eto ond rwy’n amau y bydd amser byth pan fydd amaethyddiaeth yn caelcymaint o fynediad a dylanwad yn y lywodraeth.

This article is in English on the FUW website ‐ News ‐ Y Tir News: “Where have the last twenty years gone?”

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.