Y Byd o Ben y Bannau

gan Lyn Ebenezer

GALL y digwyddiadau bychan mwyaf dibwys droi’n ddamhegion. Ac un ddameg fodern y byddaf yn cyfeirio ati’n aml yw honno sy’n crisialu, i mi, y newidiadau a ddaeth i gefn gwlad dros y trigain mlynedd diwethaf. Yn wir, cyfeiriais ati yn y golofn hon, mae’n rhaid, ond mae hi’n werth ei hail-adrodd. Mae hi’n ymwneud â gêm bêl-droed a gynhaliwyd yma yn y pentref nôl yn y pumdegau, sef gêm rhwng gweision ffermydd a bugeiliaid. Fe’i hysbysebwyd yn ffenest siop Nansi Arch fel ‘Clod Bashers versus Sheep Slashers’. Chofia’i ddim o’r sgôr, ond roedd digon yno, a chwaraewyr dros ben, i faesu dau dîm o unarddeg bob ochr. Moeswers y ddameg yw’r ffaith na fyddai cymaint â hynny’n gwylio gêm o’r fath heddiw. Rhyw feddyliau felna oedd yn mynd drwy fy meddwl y dydd o’r blaen wrth i mi deithio lawr i Dregaron gan basio ffermydd fel Y Wernfelen, Dôl yr Ychain, Yr Hen Fynachlog a’r Allt-ddu. Ac am ryw reswm yr hyn a’m trawodd oedd glendid y ffordd fawr. Dim dom gwartheg. Hynny, wrth gwrs, am nad oes yna lawer o wartheg. Ugain mlynedd yn ôl, ddwywaith y dydd, byddai’r drafnidiaeth yn gorfod arafu er mwyn caniatáu i fuchesi fynd a dod i’w godro a’u dychwelyd i’r cae. Yn ogystal â gweision byddai gan y ffermwyr hefyd arbenigwr gwartheg, sef y cowman. Mae’r cowman bellach, fel y plismon pentref, wedi diflannu. Yr hyn a sbardunodd yr atgofion y tro hwn fu darllen erthygl yn ‘Private Eye’ sef y golofn reolaidd ‘The Agri Brigade’. Ynddi roedd ystadegyn a neidiodd allan o’r tudalen. Nôl ym 1993 roedd yna 40,000 o ffermwyr llaeth yn y DG. Heddiw does ond prin 13,000. Nawr, yn ogystal â bod yn ergyd i’r diwydiant, ystyriwch yr effaith ar boblogaeth y cefn gwlad. Ac ofnir mai gwaethygu wna’r sefyllfa. Fel y nododd y colofnydd, bu’r llynedd yn flwyddyn wael. Mae eleni yn bygwth gwaeth. Eisoes, meddai, mae’r prosesydd llaeth cydweithredol Arla wedi cyhoeddi toriadau llym. Bydd rhai ffermwyr sy’n aelodau’n gorfod wynebu cwtogiad o 3.25 ceiniog y litr i 16 ceiniog. Mae’r gost o gynhyrchu llaeth, gyda llaw, yn 28 ceiniog y litr. Cyfeiriodd y colofnydd at ddiflaniad y Bwrdd Marchnata Llaeth ym 1993, drigain mlynedd wedi iddo gael ei ffurfio. Ar y pryd gwelai rhai ffermwyr y diddymiad fel cam ymlaen oddi wrth y cwotâu. Ond bellach gyrrwyd prisiau llaeth wrth lidiart y fferm mor isel fel y teimla’r rhelyw o gynhyrchwyr mai cam yn ôl fu dadreoleiddio. Nid yn unig y prisiau isel sy’n poeni cynhyrchwyr, meddir, ond hefyd anweddolrwydd y farchnad. Mae rhai sy’n arbenigo mewn caws, dyweder, neu iogwrt yn canfod bod eu cytundebau ynghlwm wrth y prisiau rhyngwladol. Hynny yw, gall gwerthiant gwael ar gaws yn Seland Newydd beryglu busnes yn y DG, nid am fod y cynhyrchwyr yma’n aneffeithiol ond am iddynt arwyddo’r cytundeb anghywir ar yr adeg anghywir. Gyda llaeth yn cael ei or-gynhyrchu, mae’r ffermwr hefyd yn gorfod wynebu’r posibilrwydd o weld newid anffafriol i’w cytundebau cynhyrchu o gyfeiriad y prosesyddion. Gwyddant nad oes gan y ffermwr le i droi ato. Enwir ‘Meadow Foods’, a fydd yn hitio’u cwsmeriaid â chwtogiad o 20 y cant yn eu cytundeb. Er i’r cwmni hwnnw wneud elw o £13.7 miliwn, bydd yn gorfodi’r cyflenwr i wynebu cosb o 0.5 ceiniog y litr petai’n cyflenwi 10 y cant yn llai neu’n uwch mewn chwarter na’r hyn a addawodd. Yn y cyfamser mae’r ffermwr ar drugaredd y tywydd wrth geisio cadw at ei darged. Rhagwelai’r colofnydd y posibilrwydd cryf o weld dychwelyd at ryw fath ar reoliad ar farchnata llaeth. Nôl ym 1993, meddai, byddai’r fath syniad yn chwerthinllyd. Ond ddim bellach. Yn y cyfamser, dal i ddisgyn bydd niferoedd y ffermwyr llaeth. Ar gyfer y gêm bêldroed chwedlonol honno ar Barc Pantyfedwen nôl yn y pumdegau doedd dim prinder chwaraewyr. Heddiw byddai’n anodd canfod un gwas ffarm i wynebu un bugail mewn gêm o pingpong. Yn wir, rhyw ddyfodol ping-pong sydd i’r ffermwr llaeth bellach. A does neb a ŵyr ble wna’r bêl ddisgyn nesaf. Mae hi fyny yn yr awyr.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.