Y Byd o Ben y Bannau

gan Lyn Ebenezer

UN o’r cyfrolau hynotaf i’w chyhoeddi’n ddiweddar fu honno ar grwydriaid y pedwardegau gan Goronwy Evans, Llanbed. Fe wnes i gyfeirio eisoes mewn papur arall at ‘Ar Grwydr’. Ond adolygiad cyffredinol oedd hwnnw. Yma rwyf am ganolbwyntio’r sylwadau hyn ar arwyddocâd y gyfrol ryfeddol hon at y sector amaethyddol gan mai gwaith ysbeidiol ac achlysurol ar fferm a thyddyn oedd prif gynhaliaeth ‘gŵyr bonheddig y ffordd fawr’. Broc môr y ddau Ryfel Byd oedd crwydriaid y dau, tri a diwedd y pedwardegau. Pobl a ddadleolwyd. Yn eu plith roedd ffoaduriaid, dynion nad oedd ganddynt gartref bellach am wahanol resymau. Yr unig fodd iddynt fedru cynnal eu hunain oedd codi pac yn llythrennol a chanlyn y ffyrdd a’r lonydd. Yn y gyfrol mae’r awdur wedi canfod hanesion dwsinau o’r crwydriaid neu’r tramps ac wedi eu gosod o fewn eu cylchdeithiau. Er bod eu gwreiddiau ledled Prydain a thu hwnt, glynent at eu cylchoedd. Nid yn unig mae’r awdur wedi canfod hanesion personol am y cardotwyr hyn ond fe aeth ati hefyd i’w gosod yn eu gwahanol barthau. Nid yn unig hynny fe fanylodd yn ogystal ar arbenigrwydd gwaith rhai ohonynt ar wahanol ffermydd a thyddynnod. Cael enllyn a lle i orwedd am noson neu ddwy ar sail cyfnewid gwaith a wnâi’r fforddolion hyn. ‘Gweithient ar y ffermydd yn yr ardal a gofynnid iddynt dorri coed tân, carthu sied, glanhau gwterion, singlo mangls a swêds. ‘Roeddynt yn rhan o fywyd y wlad gyda’u henwau yn adnabyddus i bawb. Deil yr enwau i ganu yng nghof yr hynaf o bobl Cymru o hyd.’ Ymhlith y rhai a enwir mai Alfred Ball, cyn‐filwr o Gaerhirfryn; Jim Webber o Swydd Lincoln; Frank Mitchell o’r Alban; John Cunningham, Sais ac un da am ddreinio; Danny Straight Legs, cyn‐of; Llew Daniels o Bontarddulais; Timothy Blong, cyn‐garchaor rhyfel o’r Almaen; Twm Shot, a ganolbwyntiai ar Ddyfed; John Davies, gogleddwr a chyn‐fferyllydd; Leonard, Gwyddel; Dafi One Eye, deheuwr; Twm Aberdâr; Twm Trefaldwyn; Dafydd Jones Gwallt Hir o Fwlchyllan; Gwyn Bethesda; Brown Byrne, Dyffryn Aeron a George Gibb, Albanwr. A llawer iawn mwy. Caent groeso gan rai; sen a chasineb gan eraill. Mabwysiadwyd felly ymhlith y frawdoliaeth ddull o hysbysu eu cyd‐grwydriaid o’r hyn wnâi eu disgwyl ar wahanol ffermydd. Rhyw fath ar hieroglyffics oedd yr arwyddion hyn a gaent eu gosod yn gyfrin yma ac acw ac fe’u cawn yma yn y gyfrol. Roedd ganddynt hefyd eu hieithwedd eu hunain a cheir geirfa’r fforddolion yn y gyfrol. ‘Toke’ oedd bara; ‘bull’ oedd plismon; ‘freeman’s pick‐up’ oedd stwmpyn sigaret; ‘punk and plaster’ oedd bara a margarîn; ‘peddlar’s license’ oedd Y Beibl. Cawn hanesion y crwydriaid a’u ‘patsh’ o Fôn i Fynwy. Diflannodd rhai i ddifancoll. Claddwyd eraill yn barchus yn yr ardaloedd lle buont farw. Ail‐adroddir y stori hyfryd am dramp dienw a ganfuwyd yn farw ger Llynnoedd Teifi ym 1929. Cyfansoddwyd cerdd amdano a’i gwerthu ar ffurf cerdyn post i godi arian i’w gladdu. Ar ei fedd yn Ystrad Fflur ceir rhigwm coffa gan Ifan Jenkins. Ceir pennod hefyd am y sipiwn. Ac mae’r gyfrol yn frith o gerddi am grwydriaid gan feirdd adnabyddus a rhai o feirdd di‐nod y cefn gwlad. Yn wir, cawn hanesion rhai crwydriaid oedd eu hunain yn feirdd, cymeriadau fel W.H. Davies a Dewi Emrys. Y naill oedd y ‘Supertramp’ o Went a bu’r llall yn cardota ar strydoedd Llundain. Cawn hefyd ffrwyth barddol Dafydd Jones Gwallt Hir. Diddorol nodi yma yw i un a gofnodir yn y gyfrol, sef Jim Webber fod yn garddio’n achlysurol i Dewi Emrys yn Nhalgarreg. Clywais Eirwyn Pontshân yn adrodd stori am un digwyddiad arbennig. Roedd hi’n ddiwrnod hafaidd, braf a Jim wrthi’n garddio a Dewi’n esbonio wrth y crwydryn gyfrinachau’r haul. ‘Wyddoch chi, James,’ meddai Dewi, ‘fod yr haul yn “ninety million miles” uwch ein pennau ni?’ ‘Wel, wel,!’ atebodd Jim. ‘A mae e’n dod lawr yr holl ffordd i ardd Dewi Emrys!’ A Dewi wrth ei fodd.

Ar Grwydir gan Goronwy Evans. Cyhoeddwyd gan yr awdur. Pris £9.95.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.